Pleio

Engels | Nederlands

Het Nieuwe Werken als versneller van duurzame transities

    Sibout Nooteboom
    • iedereen (publiek zichtbaar)
    • 408
    Door Sibout Nooteboom 2051 dagen geleden Reacties (1)

     5/5 Sterren (1)

    Deze column gaat over de relatie tussen Het Nieuwe Werken (HNW) en transities. Is er in de overheid een onopvallend veranderproces gaande dat bijdraagt aan duurzame transities?

    In november 2010 was de Week van Het Nieuwe Werken, een initiatief van de stichting Natuur en Milieu. Als mensen meer los van tijd en plaats werken, hoeven ze minder te reizen. Maar HNW is in potentie ook een component van iets groters. HNW kan bijdragen aan een groter lerend vermogen van beleid en samenleving. Het horizontaliseren van machtsverhoudingen. Het achter de schermen synchroniseren of oliën van botsende machtsblokken. Het cocreëren van alternatieve ontwikkeling die vanuit meerdere invalshoeken te prefereren is. Het ontsnappen uit onduurzame lock-in. ‘Anders’ polderen rond weerbarstige vraagstukken. Kortom: transitiearena’s. (Taalpuristen die eigenaarschap over termen claimen moeten dit maar even door de vingers zien).

    In 2009 ben ik (na 20 jaar advies en onderzoek rond milieu- en duurzaamheid) gaan werken bij de Rijksoverheid. Daar is HNW nu een thema, om verschillende redenen. De meest opvallende redenen zijn dat het regeerakkoord er om vraagt, dat het zou leiden tot kostenverlaging of meer productiviteit, en dat over een jaar of vijf de ambtenaren niet meer aan te slepen zullen zijn. Dan helpt het om je als werkgever aantrekkelijk te maken met HNW. Bovendien wordt verwacht dat het leidt tot minder files, minder drukke treinen en minder CO2-emissie.

    Maar opvallend veel mensen zien achter de horizon nog een heel ander belang, dat in potentie verstrekkender is. Voor de complexologen: zo'n belang is natuurlijk een ‘strange attractor’, en kan een voorportaal zijn voor een andere ‘strange attractor’, namelijk duurzame ontwikkeling. De bekende veenbrand-metafoor, door staatssecretaris Van Geel van Milieu al gebruikt in relatie tot transities, gaat hier op.

    Waar gaat dat andere belang om? HNW maakt het werken in transitiearena’s makkelijker. Natuurlijk gebruikt men daarbij weer eigen woorden. De woorden van spiral dynamics zijn redelijk aangeslagen in het Rijk. (Google dat maar eens als je het niet kent; erg interessant.) Er wordt geschreven over een cultuuromslag van een op orde, prestatie en ‘gemeenschapszin’ gericht naar een op synergie gericht beleidsproces. Ook ‘cocreatie’ wordt gebruikt, evenals ‘synergie laten ontstaan (soms stoer “sturing” genoemd) in ketens en netwerken’.

    In het zomer 2010 afgeronde programma Vernieuwing Rijksdienst is aandacht besteed aan rijksprogramma’s (je zou kunnen zeggen samenwerking tussen ministeries), hubs (je zou kunnen zeggen samenwerking tussen rijksprogramma’s en externe partijen) en is al een begin gemaakt met Het Nieuwe Werken. Deze strange attractor, met al zijn metaforen en vergelijkbare begrippen, waart ook nu nog in volle glorie rond in het Rijk.

    Waarom denken mensen dat HNW bijdraagt aan transitiearena’s en daarmee aan transities? Omdat veel mensen wel willen, maar nog belemmerd worden door de ‘oude systemen’, door de manier waarop traditioneel gewerkt wordt. Dat gaat veel verder dan alleen maar de verticale command-and-control structuur en de risicomijding die altijd blijven horen bij politieke organisaties. Verticale logica betekent niet dat er geen ruimte is voor horizontale logica. Die ruimte is er wel, maar wordt beperkt door praktische barrières. Die zijn gegroeid in de eeuwenoude geschiedenis van ministeries, die staatsrechtelijk zelfs verschillende bestuursorganen zijn met een eigen bedrijfsvoering en organisatie. Denk bijvoorbeeld aan beveiligingssystemen die het lastig maken op een ander ministerie te werken dan je eigen ministerie, of om Wifi in te voeren op rijkskantoren. De ‘rijkstoegangspas’ is een ongelooflijk ingewikkelde operatie.

    Dit soort formele systemen dragen nog extra bij aan verkokering, en worden nog meer versterkt door de cultuur van op kantoor werken in je eigen groep, en vooral aangesproken worden op loyaliteit voor je eigen groep. Mensen die een ander ministerie helpen zonder dat duidelijk is wat dit voor het eigen ministerie oplevert, hebben soms het gevoel dat ze uit beeld raken. Systemen zijn sterker dan mensen.

    Met HNW ontstaan nieuwe systemen die de oude ofwel overbodig maken, ofwel wendbaarder en flexibeler maken. Los van plaats en tijd werken betekent dat je in grensoverschrijdende teams kunt werken in wisselende groepen. Nu is het nog een vergadering van een uur en dan weer terug naar het honk. Pas sinds kort is er een goed werkend soort Google Documents in het Rijk – de echte Google Documents is natuurlijk te onveilig (ik doel natuurlijk op Pleio :) ).  Mensen van ministeries kunnen daarmee op een handige manier met elkaar samenwerken aan documenten. Bij bijvoorbeeld het programma Jeugd en Gezin was het nog zo dat vertrouwelijke dossiers op papier van het ene naar het andere ministerie moesten worden gebracht, doordat de digitale systemen niet konden communiceren. En er komt natuurlijk ook de digitale rijkswerkplek aan - beperkt tot het Rijk, maar toch een hele stap. Er is al een redelijk functionerende samenwerkingsruimte.

    Als plaats en tijdonafhankelijk werken echt wordt ingevoerd dan moeten leidinggevenden veel explicieter verwachtingen gaan managen met hun medewerkers. Dan worden de dilemma’s tussen resultaten in de eigen hiërarchie versus resultaat in andere hiërarchieën pas scherp. Er kan makkelijker bewust gestuurd worden op wederkerigheid van succes gunnen in netwerken. Alleen dan heeft transitiemanagement kans – mensen moeten nu eenmaal primair hun eigen hiërarchie volgen.

    Deze cultuuromslag is niet van bovenaf te ordonneren. Maar het invoeren van plaats en tijdonafhankelijk werken, in samenhang met het wegnemen van allerlei andere praktische barrières, brengt de overheid in een situatie waarbij mensen die dat willen zonder onnodige moeite transitiearena’s en vergelijkbare samenwerkingsverbanden kunnen vormen. Plaats- en tijdonafhankelijk werken zou wel eens de hefboom kunnen worden.

    Tot slot, samenwerking tussen ambtenaren zou moeten leiden tot samenwerking tussen de overheid en bedrijfsleven, maar dit kan alleen als het kabinet daar ruimte voor geeft. Een kabinet dat alleen maar eigen oplossingen implementeert en daarnaast geen aandacht wil geven aan maatschappelijke en economische leerprocessen waarin het draagvlak kan ontstaan voor de oplossingen van het volgende kabinet, beperkt de professionele ruimte van ambtenaren. Gedachten zijn vrij, maar lijken dat niet te zijn voor samenwerkende ambtenaren die zelfstandig nadenken over de toekomst. Die ruimte moet ze expliciet gegund worden door de politiek. Dat kan natuurlijk alleen als de politiek zich zelf open stelt voor een gesprek over andere oplossingen.  Het primaat van de politiek staat immers uiteraard voorop. Ambtenaren kunnen hooguit impliciet de maatschappij proberen te verleiden om de politiek daartoe uit te dagen, maar kunnen niet vrij nadenken over nieuwe probleemkaders en oplossingen als de politiek daar niet aan toe is. De grote vraag is dus of HNW het ambtenarennetwerken makkelijker maakt om op de achtergrond een verbindende en agenderende rol te spelen.

    Mijn stap naar de overheid heeft me in een wondere wereld gebracht met veel mensen die op allerlei manieren streven naar nieuwe werkwijzen die duurzaamheid bevorderen. Dat doen ze onder andere door aan indirecte knoppen te draaien van personeel, organisatie, huisvesting en digitale systemen. Ik vind dat spannender dan ik had verwacht. Of Het Nieuwe Werken bij het Rijk bijdraagt aan duurzame transities zullen we misschien nooit weten – zo gaat dat met strange attractors. De complexologen onder u weten dat. Maar als je toch interesse hebt opgevat: neem contact op met hnw@rijksoverheid.nl.

    Sibout Nooteboom (nooteboom@fsw.eur.nl) is als bestuurskundige verbonden aan de Erasmus Universiteit en aan de Rijksoverheid.

    Reacties

    Volgorde van reacties: Aantal: Automatisch laden:
      • Mikis de Winter
        Mikis de Winter 2042 dagen geleden

        Zeer treffend beschreven! Dit is de leestijd zeker waard.

         

      Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers