Pleio

Engels | Nederlands

Hier ligt een mooie taak – geld speelt geen rol

    Peter Paul J. Doodkorte
    Door Peter Paul J. Doodkorte 1274 dagen geleden

     0/5 Sterren (0)

    Hier ligt een mooie taak – geld speelt geen rol

    De voldoening die je mag ontvangen na de prestatie is de brandstof die je nodig hebt bij het verder gaan. 

    "Zoals kapitaalgoederen refereren naar fysieke objecten en menselijk kapitaal naar de mogelijkheden van individuen, verwijst sociaal kapitaal naar de relaties tussen individuen, sociale netwerken en de normen van wederkerigheid en betrouwbaarheid die zich tussen hen voordoen. In die betekenis is sociaal kapitaal hoogst verwant met wat sommigen de 'burgerlijke deugden' noemen. Het verschil is dat 'sociaal kapitaal' verwijst naar burgerlijke deugden die ingebed zijn in een netwerk van sociale relaties gebaseerd op wederkerigheid. Een gemeenschap van deugdzame maar geïsoleerde burgers is niet noodzakelijk rijk aan sociaal kapitaal" (Robert Putnam, Bowling Alone, p. 19).

    Het valt niet mee de zorgkosten in toom te houden. Wie hier snijdt, ziet elders de kosten stijgen. En vice versa. Hoe kan slim worden bezuinigd in de zorg? Niet door minder uit te geven. Dat is ‘klein bier’. Waarbij bovendien het waterbedeffect dreigt: als je hier drukt, doet het elders zeer! Slim bezuinigen kan wel door perverse prikkels te vervangen door effectieve prikkels. Of, beter nog, door je niet te richten op kosten reductie, maar vergroting van het rendement. En daarbij doel ik niet op het rendement op ‘hard’ kapitaal, maar op de exploratie van het sociaal kapitaal.

    Sociaal kapitaal wordt ook wel omschreven als ‘de hulpmiddelen die in een gemeenschap aanwezig zijn om de gezins- en sociale organisatie vorm te geven.' Deze hulpmiddelen vinden hun voedingsbodem in acties zoals gemeenschapsactiviteiten, sociale steun en participatie. Belangrijke elementen van sociaal kapitaal zijn de kwaliteit van sociale relaties, groepslidmaatschap, formele en informele netwerken, gedeelde normen, vertrouwen, wederkerigheid en inzet voor de gemeenschap.

    Met sociaal kapitaal duid  ik op sociale netwerken, en de normen en het vertrouwen die mensen op basis hiervan ontwikkelen. Vertrouwen in en jegens elkaar verlaagt de transactiekosten, de kosten van complexe contracten, verzekeringen en rechtsbijstand. En er is sprake van een (groot) zelfreinigend vermogen: eventuele voordelen, verkregen door oneerlijke praktijken, werden tenietgedaan door uitsluiting. Een ander voorbeeld zijn de onderwijsprestaties van kinderen. Die zijn niet alleen afhankelijk van zijn of haar talent en de inzet van leerkrachten. Ook het sociaal kapitaal waarover het kroost en het gezin beschikken spelen een rol: de relaties met medeleerlingen, de betrokkenheid van ouders bij de school, en de sociale contacten tussen ouders, leerlingen en docenten.

    Sociaal kapitaal is volgens mij het betere middel om onze hedendaagse maatschappelijke ambities te verwezenlijken. Het is bovendien een schier onuitputtelijke hulpbron bij het zoeken naar oplossingen voor de gezamenlijk ervaren uitdagingen.

    Jarenlang is het sociaal kapitaal in al zijn verschijningsvormen aan het afnemen. Dit is volgens mij vooral te wijten aan de gevolgen van een samenleving waarin angst en onzekerheid heerst. En daardoor wantrouwen. Jegens elkaar en jegens het politieke etablissement. En daarmee ook is de economische crisis – en in het bijzonder de daaruit voortvloeiende reflex van kostenbesparing – die angst en onzekerheid aanjaagt, ook een bedreiging voor de opgave waarvoor wij staan.

    Wil ik dan terug naar ‘die tijd van vroeger’? Niet noodzakelijkerwijs. De verander(en)de wereld biedt ook nieuwe mogelijkheden. Social media als Facebook en LinkedIn bieden hedendaagse – en wereldwijde –  mogelijkheden tot ontmoeting. Dialoog, conversatie en het bieden van omgevingen waarin mensen kunnen samenwerken en samenkomen leidt tot een versterkt gevoel van ‘meedoen en meetellen’. En dat heeft – zo leert eveneens onderzoek – een directe weerslag op het individuele welbevinden en de gezondheid van mensen. Het vergroot de mogelijkheden om zware sociale problemen te lijf te gaan en educatie en gezondheidszorg te verbeteren.

    Maar ook een programma als ‘Cash op zolder’ biedt een interessante leerschool. In dit AVRO-televisieprogramma bezoekt presentator Art Rooijakkers mensen die hun persoonlijke spullen willen verkopen via een veiling om een wens te realiseren. Daarbij draait het om begrippen als ‘waarde’, ‘verkopen’ en ‘overtuigen’. Om goed te overtuigen zijn er meerde elementen van belang, maar reciprocity, ofwel wederkerigheid, is de eerste. Het programma appelleert precies op dat waar het bij ‘eigen kracht’ om gaat: wat is de vraag, wat ga en kun je er zelf aan doen en wat heb je er zelf voor over. En dan komt de omgevng in beweging.

    Zijn er dan geen kanttekeningen te plaatsen? Zeker wel. Net als het financieel kapitaal is ook het sociaal kapitaal ongelijk verdeeld. En het samenbindend sociaal kapitaal (bonding social capital) lijkt ook meer mogelijkheden te bieden dan het overbruggend sociaal kapitaal (bridging social capital). Bij de eerste variant gaat het om sociale netwerken van mensen die op elkaar lijken. Overbruggend sociaal kapitaal heeft betrekking op sociale relaties tussen mensen die juist in allerlei opzichten van elkaar verschillen.

    Het krijgen van hulp lijkt een sterk positief verband te hebben met het geven van hulp. Dit leidt tot een positiever verband tussen bonding sociaal kapitaal, mental health en levenstevredenheid. Bridging sociaal kapitaal en affiliatie (met de buurt en met de vereniging) lijken doen dat – volgens onderzoekers – minder.  

    De effecten van sociaal kapitaal zijn dus niet vanzelfsprekend. Samenbindend sociaal kapitaal kan bijvoorbeeld ook leiden tot het stellen van buitensporige eisen aan elkaar. Of een schaduwwereld waarin gedragsregels gelden die op gespannen voet staan met die van de rest van de samenleving. De maffia bijvoorbeeld.

    In de strips van Marten Toonder is het bezoeken van de Kleine Club een van de eerste dingen die heer Olivier B. Bommel steeds weer doet als de problemen hem boven het hoofd dreigen te groeien. Daar treft hij de andere notabelen van Rommeldam, en hij vertrouwt erop dat de leden van de Kleine Club het aan hun stand verplicht achten hem met raad en daad bij te staan. Dit soort old boys networks functioneert niet alleen door de gezelligheid, het samen weten te waarderen van een goed glas wijn. Ze kunnen ook als een krachtig selectiemechanisme werken bij stijging en daling op de sociale ladder.

    Tegen de verantwoordelijke bestuurders – van ministers tot wethouders en van directeuren tot managers – zeg ik (daarom): weersta de organisatiereflex. Doe als Heer Bommel. Ga op het schoolplein, in de plaatselijke kroeg, de sportkantine of de supermarkt in gesprek met uw burgers. Leg hen uw probleem voor en luister naar hun antwoorden. Ze kunnen ook als een krachtig selectiemechanisme werken bij het maken van de juiste keuzes. Sociaal kapitaal helpt iemand vooruit. Dat wist heer Bommel al.

    Sociaal kapitaal ontstaat wanneer mensen individueel en collectief vaardigheden verwerven en (van elkaar) gebruiken. Bijvoorbeeld door het deelnemen in sociale netwerken of (jawel, terug naar de) ruilhandel. Uit de literatuur blijkt dat het geven van hulp samenhangt met het krijgen van hulp.

    De werkelijke potentie van sociaal kapitaal is nog onvoldoende bekend. Toch kan dit concept, naast het vergroten van de werking van opbrengstgericht werken, de mogelijkheid bieden om de kwaliteit van onze samenleving te vergroten. Het kan de leefsituatie uitdagender te maken en tegelijkertijd de ‘harde’ kosten verlagen. Niet door simpelweg te bezuinigen, maar door opbrengstmaximalisatie van het ‘zachte’ kapitaal.

    Tot slot: weet dat wederkerigheden vrijblijvend moeten zijn om effect te hebben. We geven en nemen al op natuurlijke basis. De een neemt, of geeft juist, wat meer dan de ander. Dit hoeft naar mijn mening niet in balans te zijn; als jij wat meer geeft, en je voelt je daar goed bij, en je ontvangt in mindere mate dan kan dat voor jouw gevoel toch veel toegevoegde waarde opleveren. Maar hier schuilt ook meteen het gevaar: het idee om sociaal kapitaal te ‘gebruiken’ roept als snel negatieve reacties op. De gedachte van misbruiken, manipuleren, eigenbelang etc kan dan opkomen. Mensen voelen het wanneer er iets van hen terug verwacht wordt, wat averechts kan werken. Met alleen het principe van wederkerigheid kom je er dus niet, het toevoegen van de andere elementen die nodig zijn voor overtuiging is de sleutel naar succes. De uitdaging waarvoor wij daarbij staan is er voor te zorgen dat iedereen kan meeprofiteren van de (succesvolle) maatregelen.

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers