Pleio

Engels | Nederlands
  • BLOGS
  • MENSKRACHT
  • DEUTSCHE GRüNDLICHKEIT LEVERT WOONKWALITEIT EN LAGE ENERGIELASTEN!
Menskracht

Menskracht

Inspiratie en ontwikkeling van professionele passie en talent

 3.7/5 Sterren (3)

Gerelateerde blogs

Hoe de burger de energie-revolutie zelf invult!

Hoe de burger de energie-revolutie zelf invult!

Voorpublicatie over de betekenis van Menskracht...
Het Nieuwe Wonen

Het Nieuwe Wonen

Energiebesparing door slimme innovatieve...

Deutsche Gründlichkeit levert woonkwaliteit en lage energielasten!

    Henk Thielens
    • iedereen (publiek zichtbaar)
    • 1378
    Door Henk Thielens in de groep Menskracht 1063 dagen geleden

     4/5 Sterren (1)

    image

    In mijn vorige blog heb ik toegelicht wat een passiefhuis is en wat de betekenis er van is voor de (nieuw)bouw en renovatie en welke kansen en mogelijkheden er zijn als bedrijven deze markt ontwikkelen. Hieronder wordt toegelicht wat de voordelen voor de burger als particuliere opdrachtgever zijn, hoe het bouwproces loopt en hoe het is om in zo'n huis te wonen. 

    Het bijzondere van dit huis is dat het geen houtskeletbouw is, maar is opgetrokken uit gewoon metselwerk. Tussen de binnen- en buitenmuren zit 20 cm isolatie, er is een systeem voor luchtcirculatie, driedubbel glas, ondergrondse energieopslag en aardwarmte(rug)winning, er zijn zonnecollectoren, warmtewisselaars die passiefwarmte omzetten en opslaan, een apart systeem dat regenwater gebruikt voor toiletspoeling, de wasmachine en voor het besproeien van de tuin. Er is vloerverwarming die alleen in de winter als het extreem koud is als bijverwarming wordt gebruikt. Het huis is gecertificeerd waardoor het voldoet aan alle eisen van een passiefhuis. Het huis heeft een inhoud van 750 m3 en er is geen gasaansluiting. Er woont een echtpaar met twee kinderen. De eigenaars hebben het huis laten bouwen voor een fixed price door een Duits bouwbedrijf en de kosten voor alle extra (isolatie) voorzieningen bedroegen ongeveer 10% van de overeengekomen bouwsom. Het ging hier om een pilotproject waarbij de architect, het bouwbedrijf en de onderaannemers heel nauw hebben samengewerkt en allemaal afkomstig waren uit Duitsland. De gehele bouwfase zijn de opdrachtgevers intensief door de architect begeleid en zij hadden één primair aanspreekpunt voor alle zaken. Een groot deel van de afwerking hebben de bewoners zelf gedaan.

    Voordat ik de ervaringen van deze bouwers/bewoners zal weergeven wil ik eerst nog enkele referenties geven m.b.t. het wonen in een passiefhuis.

    In het internationale wetenschappelijk comité van Builddesk (http://www.builddesk.com/) worden regelmatig ervaringen over allerlei aan energiegerelateerde onderwerpen uitgewisseld. Opvallend is dat deze regelmatig niet overeenkomen met de Nederlandse ervaringen. In Oostenrijk worden bijvoorbeeld veel passiefhuizen gebouwd. De oorzaak daarvan is (volgens ir. Hermann Jahrmann, CEO van Ecotech) dat het passiefhuis bekend staat als het topsegment in bouwen. Het passiefhuis staat niet alleen bekend als zeer energiezuinig met een lage CO2 emissie, maar bezit ook een buitengewoon goed leefcomfort(thermisch comfort, binnenlucht kwaliteit /laag CO2 / allergeenarm, geluidsisolatie) en heeft een zeer goede bouwkwaliteit.

    Dit passiefhuisconcept wordt toegepast in eengezinswoningen, woongebouwen en in utilitaire gebouwen. De marketing is blijkbaar effectief, want een passiefhuis is het synoniem voor comfort en welbevinden. Bij 45 huishoudens is onderzoek verricht waarom zij kozen voor een passiefhuis. Opvallend is dat veel mensen vanwege milieubewustzijn en het geringe energiegebruik voor een dergelijke woning hebben gekozen. Ook de manier waarop de bewoners het leefcomfort definieren is opvallend vergeleken met de ‘geluiden’ die vaak in Nederland gehoord worden over gebalanceerde ventilatie.

    Wat vinden de bewoners goed van het passiefhuis?

    Genoemd wordt de ruimtetemperatuur die vooral in de winter comfortabeler is. Ook worden de relatief warme wandoppervlakken genoemd en koude voeten zijn eveneens verleden tijd. Het ventilatiesysteem bevalt goed; er zijn geen tochtverschijnselen. Tot slot wordt het overvloedige natuurlijke licht genoemd in de leefruimten. Wanneer er toch opmerkingen worden gemaakt dan betreft het klachten over te droge lucht in de winter en te hoge temperaturen in zuidgeorienteerde kamers met een groot glasoppervlak. De droge lucht in de winter kan overigens gemakkelijk worden tegengegaan met eenvoudige waterverdampers.

    De ervaringen van de bewoners worden gestaafd door metingen.

    Luchttemperatuur: meest tussen 19° - 26°C, dus comfortabel. Oververhitting is in sommige zuidgeorienteerde kamers mogelijk als er te weinig zonwering is.

    - De wandoppervlaktetemperatuur ligt tussen de 20° - 25°C, hetgeen zeer comfortabel is.

    - De relatieve vochtigheid ligt in de winter tussen 20% - 40%. Dat is te droog, maar adequaat gebruik van waterverdampers kunnen dit euvel natuurlijk verhelpen.

    - De CO2-Concentratie in de lucht bereikt in de nacht maximale waarden van 0,1 – 0,15 vol%; bij huizen zonder ventilatie kan dat oplopen tot 0,35 vol%. Het Bouwbesluit 2003 beoogt een maximum CO2-gehalte voor woningbouw van 0,12% en voor slapen van 0,08. Tot zover deze referenties.

    Ervaringen van de Kerkraadse bouwers/bewoners. 

    Wat was voor U de belangrijkste reden, of aanleiding om voor het passief bouwconcept te kiezen en wat gaf de doorslag dat U het aangedurfd heeft om er mee aan de slag te gaan? Waardoor was U er van overtuigd dat dit bouwconcept de voorkeur verdient en in de praktijk daadwerkelijk zou kunnen worden gerealiseerd? Hoe en waar hebt U relevante informatie gevonden. Wat heeft U over de streep getrokken?

    Antwoord.

    Wij woonden al 24 jaar in een eigen woning uit 1923 die gerenoveerd moest worden. Uiteindelijk hebben we niet voor renovatie, maar voor nieuwbouw gekozen omdat onze belangstelling was gewekt door een krantenartikel over het huis van de toekomst waarin de eigenaren aangaven hoe zij hun droomhuis hadden gerealiseerd.

    We zijn toen via internet informatie gaan opzoeken en kregen hoe langer hoe meer het gevoel dat dit ook iets voor ons was. Omdat mijn man ongeveer 35 jaar als timmerman ervaring heeft opgedaan in de bouw konden we vrij goed inschatten of het concept wel reëel uitvoerbaar was. Wat begon met vooral een onderbuikgevoel, kristalliseerde zich langzaam maar zeker uit, hoe dieper we in de materie doken. We zijn naar open dagen gegaan over passiefhuisbouw in Erkelenz, hebben contact opgenomen met de bouwers van het huis in Swalmen en zijn daar gaan kijken en praten. En toen hebben we contact opgenomen met het Duitse bouwbedrijf Sommer dat het huis in Swalmen gebouwd had. Ons viel op dat er in Nederland weinig informatie was en wat we er over lazen stond op de landelijke website passiefhuis.nl. Daar vonden wel wat voorbeelden van projecten en enkele architecten, maar het leek ons gelet op de afstand niet echt praktisch om daar mee in zee te gaan. We hadden ook niet de indruk dat er al echt veel expertise was, want er stonden slechts een beperkt aantal bedrijven en voorbeeldprojecten op de site, waarvan de meesten nog in een tekenfase waren.   

    We hebben overigens niet alleen gesproken met de bewoners van het eerste in Limburg gebouwde nieuwbouwpassiefhuis, maar ook met de architect en de uitvoerder. En we wilden natuurlijk graag van de bewoners zelf weten hoe het wonen nou was in zo’n huis. We wilden dit vooral ook zelf tastbaar voelen en zien en hebben daarom diverse passiefhuizen bezocht. Dit alles heeft ons er van overtuigd dat we verder in deze richting moesten doorgaan. Het idee dat we straks heel lage energiekosten zouden hebben en in de toekomst niet meer afhankelijk zouden zijn van energieprijsstijgingen en daarbij ook nog iets goeds voor het milieu konden doen sprak ons heel sterk aan.

    Waarom hebt U als opdrachtgever vrijwel uitsluitend Duitse bedrijven ingeschakeld? Wat waren de ervaringen en de belangrijkste verschillen die opvielen in het bouwproces?  Hebt U nog specifieke problemen ondervonden bij de vergunningafgifte? 

    Antwoord.

    Het bouwen van een passiefhuis veronderstelt dat alle processen en bouwelementen heel goed op elkaar moeten zijn afgestemd, dat er door verschillende partijen in de ontwerpfase en  in de uitvoering intensief wordt samengewerkt: met name tussen de architect, de constructeur, de cad-ontwerper/tekenaar, de installateurs etc. In Nederland lopen die processen bijna nooit in teamverband en doet meestal iedereen 'zijn eigen ding'. Als er dan geen goede centrale aansturing en coördinatie is kan er in de praktijk heel veel mis gaan. En dan wordt er 'met de vingers naar elkaar gewezen', wordt de opdrachtgever meestal de dupe en neemt die dan maar genoegen met minder kwaliteit. Of er komen meerkosten die je dan maar lijdzaam accepteert. Wat ons heel sterk aansprak in de Duitse aanpak was dat men alle expertise zelf in huis heeft. En zij maakten op ons een heel deskundige indruk, wat achteraf ook helemaal bewaarheid is. Zij hebben van te voren doorgerekend of er voor onze wensen met het beschikbare budget gebouwd kon worden. En toen bleek dat dit haalbaar was konden we een contract afsluiten voor een fixed prijs, alleen met vaste partners, die precies wisten wat er van hun verwacht werd. Dit alles gaf voor ons de doorslag om met hun in zee te gaan. Omdat ze reeds in Nederland gebouwd hadden wisten we dat ze ook voldoende op de hoogte waren van de Nederlandse bouwvoorschriften.

    Wat ons tijdens de bouwffase is opgevallen was dat de intensieve begeleiding door de architect. Die was minstens 4 keer per week (gemiddeld zo'n 2 uur) aanwezig op de bouw en daar konden we voor alle vragen bij terecht.

    Verschil met Nederland is de werkhouding en attitude van de Duitsers. Die is heel anders. Zij zijn misschien wat stugger en formeler, maar als opdrachtgever was het voor ons toch heel prettig omdat je aan alle kanten voelde dat er bij alle betrokkenen veel meer respect was voor de opdrachtgever, der Bauherr, zoals zij dat uitdrukken. We hadden duidelijk het gevoel dat er steeds geprobeerd werd om het zo goed mogelijk te doen. Je kon dus echt voelen wat Deutche Gründlichtkeit is. En als er al eens een probleem was dan werd er heel goed gecommuniceerd en dan werd dit tot tevredenheid opgelost, want het leveren van kwaliteit stond heel erg hoog in het vaandel. Fijn was dat als er bepaalde aanpassingen nodig waren dat er nooit extra kosten in rekening werden gebracht. Omdat alles gecertificeerd is liggen de normen en de te realiseren waardes vast en in Duitsland is het normaal en gebruikelijk dat je dit ook echt dient na te komen, want anders heb je daar een juridisch probleem. Dat zijn ze daar zo gewend.

    Ons huis was maatwerk en de verwarmingsinstallatie is heel nauwkeurig berekend en bepaalde installatieonderdelen daarvan zijn in Oostenrijk getest. Dit is allemaal gedaan om overcapaciteit te voorkomen en om zo de nagestreefde energiewaardes in de praktijk ook echt te gaan realiseren. Al met al zijn wij heel tevreden over hoe alles gelopen is. Onze ervaringen kun je samenvatten in termen als: afspraak is afspraak, de klant is koning, de architect is de procesbegeleider en levert kwaliteit. Zij was overigens met heel haar hart en ziel bij alles betrokken en daar hebben wij dus veel geluk mee gehad en de communicatie liep daardoor altijd op rolletjes.

    Toen we in gesprek waren met de welstandcommissie en de gemeenteambtenaren hadden wij het gevoel dat zij het wel vreemd vonden dat we uitsluitend met Duitse bedrijven in zee waren gegaan. Maar in de afwikkeling heeft dit niet tot onnodige vertraging geleid. Soms was wel extra overleg noodzakelijk omdat het passiefhuisconcept voor hen ook nieuw was en er daarom zaken die op tekening stonden wel eens extra moesten worden toegelicht. Toen die hobbels genomen waren liepen zaken gewoon door en zijn er geen problemen geweest in de vergunning afgifte.

    Is het huis opgeleverd conform het programma van eisen en wie of wat heeft een rol gespeeld om de gewenste kwaliteit te realiseren? Voldoet het opgeleverde huis aan de verwachtingen? Zijn er dingen die U achteraf bezien anders zou hebben gedaan ? Kunt U iets zeggen  over de technische voorzieningen die getroffen zijn en hoe hoog de investerings- en onderhoudskosten zijn geweest?

    Antwoord.

    Het huis is precies opgeleverd conform het programma van eisen en dit komt vooral doordat alles in één hand was en de architect en de onderaannemers zeer vakkundig waren. Het proces en de uitvoering liet hun vakmanschap zien. Zaken werden niet klakkeloos uitgevoerd, maar waar nodig werden vanuit hun praktische ervaring en expertise soms verbeteringen en aanpassingen doorgevoerd. Voordat het huis werd opgeleverd heeft men bijvoorbeeld  allerlei (rook)testen uitgevoerd om te controleren of er niet nog bepaalde energielekken waren in het gebouw. Wij kregen een heel uitgebreid boekwerk met een beschrijving van alle technische installaties en allerlei praktische tips hoe we installaties moesten gebruiken en hoe we moeten verwarmen en ventileren. Als je kijkt naar onze installaties dan kun je zeggen dat die van zeer hoge kwaliteit zijn. Als je het in termen van auto’s uitdrukt dan is het passiefhuis in Swalmen misschien een mercedes en hebben wij een volvo, iets wat dus staat voor een bepaalde kwaliteit. Voor ons was dit meer als genoeg en belangrijk was dat we nooit met een nacalculatie zijn geconfronteerd. Wij zijn dus heel erg tevreden over de geleverde kwaliteit, zeker als je dat afzet tegen de energiebesparende investeringen die in ons geval op 10% van de bouwsom zijn uitgekomen. Het is wel zo dat we later, toen we de woning betrokken hadden zelf nog zonnepanelen hebben aangebracht, een investering die nu in het eerste jaar volgens de huidige berekeningen al 50% energiebesparing oplevert op de elektriciteitskosten. We hebben voor onderhoud van de installaties een vaste last van 235 Euro per jaar en we gebruikten in het eerste jaar ongeveer 8000 kw stroom. We gaan dus terug naar ongeveer 4000 kw. In ons oude huis gebruikten we 3000 m3 gas en dat is dus helemaal komen te vervallen. We betalen nu op basis van het oude voorschottarief 125 Euro per maand aan elektriciteit en dat bedrag zal na afrekening volgend jaar gehalveerd worden.

    image

    Hoe is het wonen in zo’n goed geïsoleerd huis? Is het leefklimaat prettig, heeft U geen last van stofverplaatsing en hoe krijgt U voldoende frisse lucht?

    Antwoord.

    Het wonen is heel comfortabel, er zijn nergens koudebruggen en het is door de vloerverwarming ook in de winter als het extreem koud is heel behaaglijk. Door de permanente luchtverversing en het pollenfilter heeft onze zoon veel minder last van allergie. Het filter wordt iedere 3 maanden schoongemaakt, iets wat we zelf kunnen doen. Het filter zal één keer per jaar worden vervangen. De onderhoudsmonteur controleert overigens heel nauwkeurig of alle pompen en systemen goed werken en toen hij onlangs merkte dat een bepaalde klep niet goed stond heeft hij dit gecorrigeerd. Ons was het zelf nog niet opgevallen. Er is door de luchtcirculatie nauwelijks stofverplaatsing. Wat je wel merkt is dat als je precies boven een ventilatierooster zit dat je dan luchtverplaatsing voelt, maar in de praktijk komt dat bijna niet voor omdat we meestal aan de andere kant zitten waar de bank staat. Ventileren was in het begin wel wennen, want dit hoeft dagelijks maar hooguit een kwartiertje, dat is al genoeg. In de zomer is het huis behaaglijk koel. Maar je moet wel opletten dat je de deuren niet laat openstaan, want als de warmte naar binnen komt dan krijg je hem er natuurlijk niet zomaar een twee drie weer uit.  

    U heeft een eigen watervoorziening, geen gasaansluiting, zonnepanelen en kunt in principe in eigen stroom voorzien. Denkt U achteraf dat alle investeringen de moeite waard zijn geweest?  Heeft U vanwege de extra investeringen concessies moeten doen waar U achteraf spijt van heeft?

    Het huis voldoet volledig aan onze verwachtingen en wij vinden dat er een fijn leefklimaat is. De architect heeft overigens aangegeven dat dit alleen maar beter zal worden als het vocht dat nog in het huis zit er straks allemaal uit. Wij hebben geen enkele spijt van de keuzes die we gemaakt hebben en vinden dat je tevreden moet zijn met wat je hebt. Het is natuurlijk ook een geldkwestie en daarom kun je natuurlijk nooit precies alles realiseren wat je misschien wel zou willen. Als je kijkt naar de investering van de watervoorziening dan hebben we berekend dat die zich op basis van de huidige prijzen pas over 15 jaar heeft terug betaald. Dat is wel lang, maar als we straks de vijver en de tuin klaar hebben dan gaat dit misschien toch wel wat sneller, omdat je dan meer water gebruikt.

    Stimuleringsprikkels in Duitsland.

    Ik heb met de eigenaar van het Duitse bouwbedrijf Sommer die het huis van de familie gebouwd heeft een gesprek gehad waarbij de verschillen in de Nederlandse en Duitse situatie en andere aspecten de revue passeerden. Wat mij vooral opviel was dat in Duitsland de overheid en de maatschappelijke organisaties in allerlei vormen, vooral in PPP constructies, heel veel samen doen om energie te besparen en bouwkwaliteit te leveren. Na de zogenaamde Grosse Wende (het besluit van de regering Merkel om met kernenergie te stoppen) heeft deze ontwikkeling extra vaart gekregen. Er zijn drie organisaties die het innovatieproces aanjagen:

    1. DENA: Deutsche Energie-Agentur GmbH is een competentiecentrum voor energie-efficiëntie, hernieuwbare energie en intelligente energiesystemen. Het primaire doel van DENA is om economische groei te stimuleren om het huidige welvaartsniveau zoveel mogelijk op peil te  houden, echter met steeds minder energie. Energie moet ook in de toekomst beschikbaar zijn tegen een een betaalbare prijs en klimaatvriendelijk worden opgewekt, zowel landelijk als internationaal. DENA ontwikkelt energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen en werkt nauw samen met actoren in de politiek, de economie en de maatschappij. Het engagement ligt bij gebouwen, elektriciteit en verkeer. evenals in kwesties van energieproductie, fysieke netwerken en opslag. Ze initieert modelprojecten, adviseert politici, fabrikanten en dienstverleners, zorgt voor goed geïnformeerde consumenten, bouwt netwerken, evalueert technologieën, analyseert internationale markten en ontwikkelt toekomstscenario's.  DENA hanteert vooral door marktpartijen ontwikkelde instrumenten en innovatieve energiediensten die nuttig zijn, geflankeerd door overheidsbeleid en subsidieprogramma's. DENA werd in het jaar 2000 opgericht en heeft haar hoofdzetel in Berlijn. De aandeelhouders zijn de Duitse overheid, de KFW Banken, de Allianz, die Deutche Bank en de DZ Bank AG. DENA is een prestatie- en op winst georiënteerd bedrijf en kreeg als opdracht om op het snijvlak van politiek en economie te ageren. Hierdoor worden de projecten gefinancierd door verschillende partners van uit de overheid en de private sector. De omzet bedroeg 18,9 miljoen Euro per jaar. De inkomsten kwamen van 2005 tot 2012 gemiddeld voor 50% uit (overheids)subsidies en voor 50% uit coöperatieve samenwerking met private partijen. In 2012 heeft DENA met meer dan 800 private partijen samengewerkt, vooral energiebedrijven, ondernemingen die machines bouwen, gebouwsystemen ontwikkelen en actief zijn m.b.t. alternatieve hernieuwbare energie ontwikkeling. Zie voor meer informatie http://www.dena.de/themen.html
    2. KFW is een consortium van banken die naast hun reguliere functie ook maatschappelijke doelen via allerlei projecten en financieringsvormen stimuleren. Energiezuinig bouwen is een speerpunt waarvoor goedkoop krediet (tot maximaal 50.000 Euro) ter beschikking wordt gesteld aan particulieren tegen een rente van 1.71%.  Het krediet kan voor een nieuw huis gebouwd of gekocht worden verkregen. De rente staat voor 10 jaar vast en de eerste twee jaar zijn aflossingsvrij. Hoe meer men spaart, hoe minder men uiteindelijk hoeft terug te betalen en dit kan oplopen tot een totaalbedrag van 5000 Euro. De bijdrage kan gecombineerd worden met andere subsidies en regelingen.
    3. BAFA: Bundesambt für Ausfuhrcontrole is een onderdeel van het ministerie van economische zaken en energie. Zwaartepunten liggen op het terrein van energie, klimaatbescherming, landbouw en economische ontwikkeling. De organisatie fungeert als algemeen centraal coördinatiepunt binnen de landelijke overheid. Men werkt op het landelijke niveau en op internationale snijvlaken die kunnen leiden tot allerlei innovatieve verbeteringen die de ontwikkeling van nieuwe opdrachten en competenties sterk bevorderen. De invloed en samenwerking in het gehele brede maatschappelijke spectrum is duidelijk zichtbaar in Duitsland en komt tot uitdrukking in de samenwerking met burgers, ondernemingen, regio’s en overheden. Het programma Lokale advisering vervult een adviserende en ondersteunende rol. BAFA subsidieert hiermee woningbezitters en particuliere huiseigenaren om vakkundige en onafhankelijke energieadviseurs Energiesparing in te schakelen.

    Toen ik over deze ontwikkelingen in Duitsland hoorde vroeg ik me af hoe we dat in Nederland (gaan) doen. Kennisdelen is natuurlijk een belangrijke stap om in Nederland vaart te maken en ik hoop natuurlijk dat deze blog hierin ook een (bescheiden) bijdrage levert. In de Euregio (waar Zuid-Limburg natuurlijk in een belangrijke driehoek ligt) zijn er natuurlijk al veel bestaande contacten en samenwerkingsmogelijkheden. Van daaruit kan snel opgeschaald worden en daarom kon de heer Sommer zich heel goed voorstellen dat er in de toekomst concrete samenwerkingsallianties gaan ontstaan die op basis van win/win de kennistransfer invullen en er ook voor zorgen dat er over en weer opleidingsplaatsen door jonge vakmensen worden ingevuld. En in de regio georganiseerde open dagen die mensen zelf ''laten proeven en voelen'' wat het betekent om in een passiefhuis te wonen zullen hier dus wel gretig aftrek gaan vinden. Partijen kunnen zo'n mogelijkheid benutten om elkaar (nog) beter te leren kennen en nog meer grensoverschrijdende samenwerking te ontwikkelen. Mij lijkt dat de Provinciale overheid hier ook een (tijdelijke) stimulerende rol in zou kunnen vervullen. En als dit alles op 'stoom' komt dan kan dit er toe leiden dat de (haperende) bouw weer op gang komt. En dat zou natuurlijk een goede zaak zijn. 

    En als huurders met hoge inkomens die nu nog dure huurwoningen bezetten dan de oversteek maken naar een eigen woning en grond kopen om energieneutraal te gaan bouwen dan wordt iedereen daar beter van. Gemeenten en projectontwikkelaars kunnen door de verkoop van grond weer inkomsten verwerven. Bankiers zouden, naast financiering van groenfondsen, net als in Duitsland betere financieringsregelingen kunnen maken waardoor particulieren meer mogelijkheden krijgen om energieneutraal te bouwen, of de woningverbetering van het eigen huis kunnen financieren. Door de lagere energiekosten durft de burger dan op eigen kracht "de sprong te maken'' en zo komt de bouw en daarmee ook een belangrijk deel van onze economie weer op gang en gaat de Euro weer rollen. 

     

    In de ‘burger aan zet’  wordt via rapportages op locatie, interviews en achtergronden de stand van de burgerkracht in Limburg in kaart gebracht.  Door de bestaande initiatieven te beschrijven wil de redactie succesfactoren als het om burgerparticipatie gaat vastleggen, evenals manieren waarop struikelblokken kunnen worden overwonnen. De  ‘burger aan zet’ kan gevolgd worden via de Facebookgroep Samen_Leven. Deze blog sluit aan op het gedachtengoed dat met de artikelenreeks wordt ontsloten.

     
     
     

     
     

    Reageren is alleen mogelijk voor aangemelde gebruikers